ભજ ગોવિંદમ્
ભજ ગોવિંદમ્(Bhaj Govindam In Gujarati) ભારતીય આદ્યાત્મિક અને દાર્શનિક પરંપરામાં એક અગત્યનું ગ્રંથ છે, જેનું સર્જન આદિ શંકરાચાર્યે કર્યું હતું. આ ગ્રંથ “મોહમુદ્ગર” તરીકે પણ ઓળખાય છે, જેનો અર્થ છે “મોહનો નાશ કરનાર હથિયાર”. આમાં 31 શ્લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જે ભક્તિ અને જ્ઞાનના મિશ્રણને સ્પષ્ટ કરે છે.
ભજ ગોવિંદમ્ લખવાનો હેતુ
શંકરાચાર્યે આ ગ્રંથની રચના ત્યારે કરી હતી જ્યારે તેમણે એક વૃદ્ધને સંસ્કૃત વ્યાકરણ શીખતા જોયો. તેમણે સમજાવ્યું કે જીવનના અંતિમ તબક્કામાં ભૌતિક વિજ્ઞાન અથવા અભ્યાસ કરતાં ભક્તિ અને આત્મજ્ઞાન પર ધ્યાન આપવું વધુ મહત્વનું છે. ભજ ગોવિંદમ્નો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે માનવી જીવન અસ્થાયી છે અને ભગવાનની ભક્તિમાં જીવન પસાર કરવું જોઈએ. આ શ્લોકો ઘમંડ, ધનનો લોભ, અને ભૌતિક સુખના અસ્થાયિત્વ અંગે ચેતવણી આપે છે અને મનુષ્યને સત્કર્મ, આત્મજ્ઞાન અને ભગવાનના સ્મરણ તરફ વળવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
શ્લોકોના પ્રભાવશાળી મતલબ
આ ગ્રંથના દરેક શ્લોકમાં જીવનના વિવિધ પાસાઓ માટે ઉંડા સંદેશ છે:
- સાંસારિક મોહથી મુક્તિ: ધન અને વૈભવ પાછળ ભાગવું નકારાત્મક છે.
- સમયનું મહત્વ: જીવનના પ્રતિ ક્ષણનો ઉપયોગ આત્મજ્ઞાન અને ભક્તિમાં કરવો જોઈએ.
- ભગવાન પર શ્રદ્ધા: દરેક પરિસ્થિતિમાં ભગવાનનો શરણાગત થવો જરૂરી છે.
ભજ ગોવિંદમ્ ની વિશેષતાઓ
- સરલ ભાષા: આ ગ્રંથની ભાષા સંસ્કૃતમાં છે, પરંતુ સરળ અને સૌમ્ય છે, જેને સામાન્ય લોકો સરળતાથી સમજી શકે છે.
- જ્ઞાન અને ભક્તિનો સમન્વય: અહીં જ્ઞાનની ઊંડાણ અને ભક્તિના પવિત્રભાવનું અનોખું સંયોજન છે.
- જીવન માટે પ્રેરણા: આ ગ્રંથ યુવા, વૃદ્ધ, અને જીવનના દરેક તબક્કાના લોકો માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે.
ભજ ગોવિંદમ્ (મોહ મુદ્ગરમ્) Bhaj Govindam Gujarati
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં ગોવિંદં ભજ મૂઢમતે ।
સંપ્રાપ્તે સન્નિહિતે કાલે નહિ નહિ રક્ષતિ ડુકૃંકરણે ॥ ૧ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
મૂઢ જહીહિ ધનાગમતૃષ્ણાં કુરુ સદ્બુદ્ધિં મનસિ વિતૃષ્ણામ્ ।
યલ્લભસે નિજકર્મોપાત્તં વિત્તં તેન વિનોદય ચિત્તમ્ ॥ ૨ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
નારીસ્તનભર-નાભીદેશં દૃષ્ટ્વા મા ગા મોહાવેશમ્ ।
એતન્માંસવસાદિવિકારં મનસિ વિચિંતય વારં વારમ્ ॥ 3 ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
નલિનીદલ-ગતજલમતિતરલં તદ્વજ્જીવિતમતિશય-ચપલમ્ ।
વિદ્ધિ વ્યાધ્યભિમાનગ્રસ્તં લોકં શોકહતં ચ સમસ્તમ્ ॥ ૪ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
યાવદ્વિત્તોપાર્જનસક્તઃ તાવન્નિજપરિવારો રક્તઃ ।
પશ્ચાજ્જીવતિ જર્જરદેહે વાર્તાં કોઽપિ ન પૃચ્છતિ ગેહે ॥ ૫ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
યાવત્પવનો નિવસતિ દેહે તાવત્પૃચ્છતિ કુશલં ગેહે ।
ગતવતિ વાયૌ દેહાપાયે ભાર્યા બિભ્યતિ તસ્મિન્કાયે ॥ ૬ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
બાલસ્તાવત્ક્રીડાસક્તઃ તરુણસ્તાવત્તરુણીસક્તઃ ।
વૃદ્ધસ્તાવચ્ચિંતાસક્તઃ પરમે બ્રહ્મણિ કોઽપિ ન સક્તઃ ॥ ૭ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
કા તે કાંતા કસ્તે પુત્રઃ સંસારોઽયમતીવ વિચિત્રઃ ।
કસ્ય ત્વં કઃ કુત આયાતઃ તત્ત્વં ચિંતય તદિહ ભ્રાતઃ ॥ ૮ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
સત્સંગત્વે નિસ્સંગત્વં નિસ્સંગત્વે નિર્મોહત્વમ્ ।
નિર્મોહત્વે નિશ્ચલતત્ત્વં નિશ્ચલતત્ત્વે જીવન્મુક્તિઃ ॥ ૯ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
વયસિ ગતે કઃ કામવિકારઃ શુષ્કે નીરે કઃ કાસારઃ ।
ક્ષીણે વિત્તે કઃ પરિવારઃ જ્ઞાતે તત્ત્વે કઃ સંસારઃ ॥ ૧૦ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
મા કુરુ ધન-જન-યૌવન-ગર્વં હરતિ નિમેષાત્કાલઃ સર્વમ્ ।
માયામયમિદમખિલં હિત્વા બ્રહ્મપદં ત્વં પ્રવિશ વિદિત્વા ॥ ૧૧ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
દિનયામિન્યૌ સાયં પ્રાતઃ શિશિરવસંતૌ પુનરાયાતઃ ।
કાલઃ ક્રીડતિ ગચ્છત્યાયુઃ તદપિ ન મુંચત્યાશાવાયુઃ ॥ ૧૨ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
કા તે કાંતા ધનગતચિંતા વાતુલ કિં તવ નાસ્તિ નિયંતા ।
ત્રિજગતિ સજ્જનસંગતિરેકા ભવતિ ભવાર્ણવતરણે નૌકા ॥ ૧૩ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
દ્વાદશ-મંજરિકાભિરશેષઃ કથિતો વૈયાકરણસ્યૈષઃ ।
ઉપદેશોઽભૂદ્વિદ્યા-નિપુણૈઃ શ્રીમચ્છંકર-ભગવચ્છરણૈઃ ॥ ૧૪ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
જટિલો મુંડી લુંછિતકેશઃ કાષાયાંબર-બહુકૃતવેષઃ ।
પશ્યન્નપિ ચ ન પશ્યતિ મૂઢઃ ઉદરનિમિત્તં બહુકૃતવેષઃ ॥ ૧૫ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
અંગં ગલિતં પલિતં મુંડં દશનવિહીનં જાતં તુંડમ્ ।
વૃદ્ધો યાતિ ગૃહીત્વા દંડં તદપિ ન મુંચત્યાશાપિંડમ્ ॥ ૧૬ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
અગ્રે વહ્નિઃ પૃષ્ઠે ભાનુઃ રાત્રૌ ચુબુક-સમર્પિત-જાનુઃ ।
કરતલ-ભિક્ષસ્તરુતલવાસઃ તદપિ ન મુંચત્યાશાપાશઃ ॥ ૧૭ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
કુરુતે ગંગાસાગરગમનં વ્રત-પરિપાલનમથવા દાનમ્ ।
જ્ઞાનવિહીનઃ સર્વમતેન ભજતિ ન મુક્તિં જન્મશતેન ॥ ૧૮ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
સુરમંદિર-તરુ-મૂલ-નિવાસઃ શય્યા ભૂતલમજિનં વાસઃ ।
સર્વ-પરિગ્રહ-ભોગત્યાગઃ કસ્ય સુખં ન કરોતિ વિરાગઃ ॥ ૧૯ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
યોગરતો વા ભોગરતો વા સંગરતો વા સંગવિહીનઃ ।
યસ્ય બ્રહ્મણિ રમતે ચિત્તં નંદતિ નંદતિ નંદત્યેવ ॥ ૨૦ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
ભગવદ્ગીતા કિંચિદધીતા ગંગાજલ-લવકણિકા પીતા ।
સકૃદપિ યેન મુરારિસમર્ચા ક્રિયતે તસ્ય યમેન ન ચર્ચા ॥ ૨૧ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
પુનરપિ જનનં પુનરપિ મરણં પુનરપિ જનનીજઠરે શયનમ્ ।
ઇહ સંસારે બહુદુસ્તારે કૃપયાઽપારે પાહિ મુરારે ॥ ૨૨ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
રથ્યાચર્પટ-વિરચિત-કંથઃ પુણ્યાપુણ્ય-વિવર્જિત-પંથઃ ।
યોગી યોગનિયોજિત-ચિત્તઃ રમતે બાલોન્મત્તવદેવ ॥ ૨૩ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
કસ્ત્વં કોઽહં કુત આયાતઃ કા મે જનની કો મે તાતઃ ।
ઇતિ પરિભાવય સર્વમસારં વિશ્વં ત્યક્ત્વા સ્વપ્નવિચારમ્ ॥ ૨૪ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
ત્વયિ મયિ ચાન્યત્રૈકો વિષ્ણુઃ વ્યર્થં કુપ્યસિ મય્યસહિષ્ણુઃ ।
ભવ સમચિત્તઃ સર્વત્ર ત્વં વાંછસ્યચિરાદ્યદિ વિષ્ણુત્વમ્ ॥ ૨૫ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
શત્રૌ મિત્રે પુત્રે બંધૌ મા કુરુ યત્નં વિગ્રહસંધૌ ।
સર્વસ્મિન્નપિ પશ્યાત્માનં સર્વત્રોત્સૃજ ભેદાજ્ઞાનમ્ ॥ ૨૬ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
કામં ક્રોધં લોભં મોહં ત્યક્ત્વાઽઽત્માનં પશ્યતિ સોઽહમ્ ।
આત્મજ્ઞાનવિહીના મૂઢાઃ તે પચ્યંતે નરકનિગૂઢાઃ ॥ ૨૭ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
ગેયં ગીતા-નામસહસ્રં ધ્યેયં શ્રીપતિ-રૂપમજસ્રમ્ ।
નેયં સજ્જન-સંગે ચિત્તં દેયં દીનજનાય ચ વિત્તમ્ ॥ ૨૮ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
સુખતઃ ક્રિયતે કામાભોગઃ પશ્ચાદંત શરીરે રોગઃ ।
યદ્યપિ લોકે મરણં શરણં તદપિ ન મુંચતિ પાપાચરણમ્ ॥ ૨૯ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
અર્થમનર્થં ભાવય નિત્યં નાસ્તિતતઃ સુખલેશઃ સત્યમ્ ।
પુત્રાદપિ ધનભાજાં ભીતિઃ સર્વત્રૈષા વિહિતા રીતિઃ ॥ ૩૦ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
પ્રાણાયામં પ્રત્યાહારં નિત્યાનિત્ય વિવેકવિચારમ્ ।
જાપ્યસમેતસમાધિવિધાનં કુર્વવધાનં મહદવધાનમ્ ॥ ૩૧ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
ગુરુચરણાંબુજ-નિર્ભરભક્તઃ સંસારાદચિરાદ્ભવ મુક્તઃ ।
સેંદ્રિયમાનસ-નિયમાદેવં દ્રક્ષ્યસિ નિજહૃદયસ્થં દેવમ્ ॥ ૩૨ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
મૂઢઃ કશ્ચન વૈયાકરણો ડુઃકૃંકરણાધ્યયનધુરીણઃ ।
શ્રીમચ્છંકર-ભગવચ્છિષ્યૈઃ બોધિત આસીચ્છોધિત-કરણઃ ॥ ૩૩ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં ગોવિંદં ભજ મૂઢમતે ।
નામસ્મરણાદન્યમુપાયં નહિ પશ્યામો ભવતરણે ॥ ૩૪ ॥
ભજ ગોવિંદં ભજ ગોવિંદં …
